ما دام كه شىء تشخص و تخصصى پيدا ننموده موجود نمىشود ، با اينكه حد و تشخص در خارج عين وجود است . زمان عبارت از مقدار حركت قطعيهء فلكيه است ، و ليكن مشهور آن را مقدار تجدد وضع فلكى مىدانند . « 1 » حاجى مىفرمايد : بنا بر حركت جوهريه حق اين است كه زمان مقدار تجدد طبيعت فلكيه است . چند شبهه و پاسخ آنها در اينجا بنا بر اينكه زمان مقدار حركت قطعيه باشد اشكالى است و آن اينكه : نزد محققين زمان موجود است و براى حركت قطعيه جز در خيال وجودى نيست ، « 2 » پس چگونه مىشود مقدار - يعنى زمان - موجود باشد و متقدر - يعنى حركت قطعيه - موجود نباشد ؟ و اما حركت توسطيه ، بسيط است و داراى مقدار نيست و به خاطر اين اشكال و غير آن ، صدر المتألهين فرموده است : نمىتوان به چيزى كه نحوهء وجود آن ، سياليت و تصرم و تجدد است غير موجود گفت ، بلكه آن موجود است منتها موجوديتش به نحو سيلان و تجدد است . « 3 » و صاحب مباحث مشرقيه گفته است : زمان مانند حركت داراى دو معنى است : يكى امر موجود در خارج و غير منقسم و آن با حركت به معناى توسط مطابق است و به آنِ سيال نيز ناميده مىشود ، و ديگرى امر متوهمى كه براى آن در خارج وجودى نيست و آن با حركت قطعيه مطابق است . « 4 »

--> ( 1 ) - شفا ، بخش طبيعيات ، ص 72 ؛ حكمة الاشراق ، در مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 2 ، ص 179 - 181 ؛ شرح مواقف ، ج 5 ، ص 107 ؛ شرح مقاصد ، ج 2 ، ص 187 . ( 2 ) - شفا ، بخش طبيعيات ، ص 35 ؛ مباحث مشرقيه ، ج 1 ، ص 672 - 676 ؛ شرح مواقف ، ج 6 ، ص 201 . ( 3 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 34 . ( 4 ) - مباحث مشرقيه ، ج 1 ، ص 760 .